تبلیغات
ولاردشت: گیاهان دارویی، پزشکان بی زبان - از رویان قدیم و کجور چه میدانیم

از رویان قدیم و کجور چه میدانیم

سه شنبه 20 اردیبهشت 1390 10:48 ب.ظ

نویسنده : احمد قزوینی
ارسال شده در: اطلاعات عمومی ،
 
از لحاظ موقعیت جغرافیایی منطقه رویان در مدار 76 درجه و 35 دقیقه طول شرقی و 27 درجه و 10 دقیقه عرض شمالی در غرب مازندران قرار گرفته...

از لحاظ موقعیت جغرافیایی منطقه رویان در مدار 76 درجه و 35 دقیقه طول شرقی و 27 درجه و 10 دقیقه عرض شمالی در غرب مازندران قرار گرفته است. نام رویان بعنوان یکی از کهنترین مناطق استقراری ایران در زامیا یشت راوی دیتا ذکر شده است. به استناد منابع و متون تاریخی رویان در دورهی ساسانیان و بویژه در سدههای نخستین اسلامی یکی از ایالتهای مهم و استراتژیک اسپهبدان طبرستان در بخش غربی طبرستان به شمار میرفته که یکی از شبعات این سلسله بنام پادوسبانان از سال 45 تا 1005 هـ.ق در این منطقه حکومت کرده و آثار و بناهای ارزشمندی از خود بر جای گذاشتهاند. تا کنون پژوهشهای جامعی برای شناخت آثار و محوطههای تمدن رویان بویژه از دیدگاه مطالعات باستان شناسی انجام نشده است. کمبود پژوهش و عدم شناخت استقرارهای دوران مختلف تاریخی و فرهنگی این منطقه پژوهشهای تطبیقی بین آثار و استقرارهای دوران تاریخی مناطق همجوار بویژه شرق مازندران و رویان را که بی شک بر یکدیگر تأثیر و تأثر داشتهاند را مشکل نموده است.

نگارنده در جهت رفع این نقیصه در قالب پروژهای تحقیقاتی تحت عنوان بررسی باستان شناسی غرب مازندران1 طی دو فصل بررسی باستان شناسی ضمن شناسایی آثار معماری و محوطههای تمدن رویان، ارایه نقشه پراکندگی، توزیع آثار، گاهنگاری منطقه بر طبق شواهد و مدارک باستان شناسی مکشوفه در جهت روشنتر شدن وضعیت تداوم استقرار همچنین به بررسی تطبیقی و تحلیلی معماری آثار دوران اسلامی منطقه با شرق مازندران پرداخته است. جهت تجسم بهتر از محوطههای شناسایی شده و فضاهای معماری تصاویر و نقشههای دقیقی از عناصر معماری بصورت پلان، برش و نما تهیه شده که در پایان مقاله ارایه خواهد گردید.

نام رویان در زامیا یشت راوی دیتا و در بند هشن روییشن آمده است2. مشهور است تیری که آرش کمانگیر برای رفع اختلاف حدود ملکی میان ایران و توران از کمان رها نمود از کوهی در سرزمین رویان بوده است. این کوه در کتاب یشتها به نام آریو کشنا آمده است3. بر پایهی تقسیمات جغرافیایی موس خورن (مورخ و جغرافیدان قرن چهارم قبل از میلاد) در کتاب جغرافیای جهان ایران به 4 ناحیه بزرگ شامل کوست خوربران، کوست نیمروز، کوست خراسان، کوست کاپکو (قفقاز) تقسیم شده که طبرستان و رویان در آن قرار گرفتهاند4. جغرافی نویسان متقدم مسلمان ابن فقیه همدانی (290 هـ.ق) اصطخری (340 هـ.ق) ایالت رویان را بخش غربی طبرستان به شمار آوردهاند که شهرهای چالوس (شالوس)، ناتل (نور)، کلار (کلار دشت)، و کجه (حاکم نشین رویان) در آن قرار داشتند5. طبرستان و رویان قبل از ورود آریاییها زیستگاه اقوامی بنام تپوریها و آماردها بودند که پس از هجوم آریاییها به تدریج فرهنگ و آیین ایرانیها را پذیرفتند6. طبرستان که در قرن اول حکومت ساسانی پرشوارگر نامیده میشد7. به علت موقعیت سوق الجیشی و کوهستانی آن بویژه منطقه رویان که همچون دژی تسخیر ناپذیر بوده است هرگز به تصرف فطعی شاهان ساسانی در نیامد. لیکن ساسانیان همواره نمایندهای از جانب خویش به طبرستان اعزام میداشتند که این وضعیت تا سقوط سلسله ساسانی ادامه داشته است8. بنا به نوشتهی ابن اسفندیار در قسمت غربی ایالت طبرستان موسوم به ولایت رویان یکی از شبعات اسپهبدان طبرستان به نام پادوسبانان از سال 45 تا 1005 هـ.ق حکومت میکردند9. لسترنج میگوید: پادوسبان نام خاندان حکمرانان رویان بود که تقریباً هشتصد سال یعنی از زمان هجوم اعراب تا حمله مغولان پادشاهان نیمه مستقل آنجا بودند10. نام رویان روی مهرهای ساسانی بصورت لودان ذکر شده است11.

ابن فقیه همدانی صاحب کتاب البلدان که در سال 290 هـ.ق آن را گرد آورده است؛ در فصلی به عنوان القول فی طبرستان مینویسد: رویان بزرگترین شهر کوهستانی طبرستان است در خاک رویان شهری است که کجه میخوانند این شهر مرکز حاکم نشین رویان است12. منابع متعددد اسلامی مرکز رویان را شهر کجو یا کجور معرفی میکنند13.

اصطخری در کتاب مسالک الممالک خود که میان سالهای 318-322 هـ.ق تألیف کرده است. از کوههای روینج (رویان) نام میبرد. در کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب که به سال 372 قمری تألیف شده است. چنین آمده که قسمتی از خاک طبرستان سلطانی جداگانه به نام استندار داشت و شهرهای ناتل و چالوس و روذان (رویان) و کلار جزء این قسمت بود. یاقوت در معجم البلدان خود که به سال 623 هـ.ق نوشته است، ذیل کلمهی رویان مینویسد: رویان نام شهری بزرگ و کورهی وسیعی از کوههای طبرستان است. عبد المؤمن در کتاب مراصد الاطلاع خود که در سال 700 هـ.ق نوشته است مینویسد این شهر بزرگترین شهر کوهستانی طبرستان است و حدود خاک آن به کوههای ری میرسد14.

در قرن هفتم هجری مقارن حملهی مغولان نام طبرستان متروک و اسم مازندران جانشین آن شد. بدنبال آن نام رویان به رستمدار تغییر یافت. رابینو همچنین مناطق کجور، ناتل، خورشید رستاق و شالوس (چالوس) را جزو ایالت رویان معرفی میکند15. میر سید ظهیر الدین مرعشی در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان که در سال 880 هـ.ق تألیف گردید بارها واژه رستمدار را ذکر نموده است. وی حدود جغرافیایی رستمدار را با کمی اختلاف مرزی با رویان یکی دانسته است و شهر کجه را همچنان حاکم نشین آن معرفی میکند16.

سلاطین حاکم بر ایالت رویان که از دورهی ساسانیان با نام پادوسپانان از سال 45 هـ..ق بر این منطقه مسلط گشته بودند. هنگام حکومت علویان دست نشاندهی آنان و پس از علویان دست نشاندگان آل بویه و باوندیان و تیموریان بودند و سرانجام رشتهی حکومت آنان توسط شاه عباس صفوی در سال 1005 هـ.ق بر چیده شد17.

● پیشینهی پژوهشها و بررسیهای باستان شناسی:

استان مازندران علیرغم غنا و فراوانی آثار تاریخی متأسفانه سهم ناچیزی در پژوهشها و کاوشهای باستان شناسی ایران داشته است که البته بخش غربی نسبت به شرق مازندران به ندرت مورد پژوهش و کاوشهای علمی باستان شناسی قرار گرفته است. کهنترین مطالعات و بررسیهای باستان شناسی مازندران را ژاک دمردگان J . D.morgan در سال 1896 میلادی (1275 شمسی) انجام داد18. کاوش و بررسی در دو غار کمربند و هوتو19 کاوشهای شهر جرجان20، حفاری دیوار تمیشه21، همگی در شرق مازندران انجام شده است ولی بخش غربی هنوز کاوش و بررسی جامع، هدفمند و دقیق باستان شناسی را به خود ندیده است.

در گذشته جغرافیدانان مسلمان از جمله ابن رسته، ابن حوقل، اصطخری و مورخانی نظیر ابن اسفندیار اولیاء ا آملی، میر ظهیر الدین مرعشی و سیاحان خارجی چون رابینو، ملگونف اطلاعات ذیقیمتی از وضعیت جغرافیایی و حوادث و رویدادهای تاریخی و سیاسی غرب مازندران را ارایه دادهاند. از دیدگاه مطالعات باستان شناسی بجز حفاری تپه کلارِ کلار دشت و بررسی مقدماتی فریا استارک (Freya Atark) از کلار دشت22 و رویان و بررسی دکتر منوچهر ستوده که به توصیف آثار غرب مازندران در کتاب از آستار تا استارباد جلد سوم پرداخته است و چند برنامه بررسی و گمانه زنی پراکنده و موردی تا کنون هیچ گونه برنامه جامه بررسی و کاوش هدفمند و روشمند باستان شناسی در این منطقه انجام نشده است.

در این راستا در مرداد 1379 پروژهای تحت عنوان بررسی باستان شناسی غرب مازندران، منطقه نور و کجور آغاز و طی دو فصل پژوهش میدانی منجر به شناسایی 61 اثر فرهنگی شامل محوطههای باستانی، بقایای مسکونی و آثار معماری تمدن رویان گردید.

● روش تحقیق، اهداف و راهبردهای بررسی:

هدف اولیه بررسی شناسایی آثار معماری، بقایای استقراری، تپهها و محوطههای تمدن رویان و برآورد توان بالقوه واقعی این منطقه از نظر استقرارهای زیستی انسانی در دورههای مختلف فرهنگی است.

با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، کوهستانی بودن، صعب العبور بودن راهها و بویژه تراکم فشرده پوشش گیاهی که از جمله عمدهترین موانع اصلی پژوهشهای باستان شناسی شمال کشور است. گروه پس از مطالعات نظری دربارهی زمین شناسی و با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی و پوشش گیاهی به این نتیجه رسید. با توجه کمبود وقت و امکانات، محدودیتهای طبیعی و گستردکی حدود جغرافیایی منطقه مورد بررسی (1186 کیلو متر مربع) متمرکز مطالعات میدانی را به مناطق خاص محدود نماید. لذا گروه پژوهش میدانی خویش را به صورت پیمایشی فشرده به مناطق مرکزی و شرقی معطوف ساخت. علت انتخاب این مناطق جهت بررسی علاوه بر وجود توانهای زیستی محیط مناسب نظیر تعداد بسیاری محوطههای بالقوه، دسترس به منابع آب (رودخانه کجور و زانوس) وجود راههای ارتباطی همچنبن گزارش جغرافیدانان و مورخان متقدم که عمدتاً به این مناطق (مرکزی و شرقی) اشاره داشتند. در واقع هستهی اصلی تمدن رویان به ویژه پایتخت آن شهر کجور در این مناطق قرار داشت.

از سوی دیگر کمبود پژوهش از دیدگاه مطالعات باستان شناسی از علتهای اصلی این گزینش بوده است زیرا با وجود بررسیهای انجام شده در معرفی برخی آثار نام و نشانی از بسیاری از محوطهها وجود ندارد همچنین از موقعیت مکانی و نقشه پراکندگی آثار و محوطهها اطلاعاتی در دست نیست (نگاهی به نقشه باستان شناسی کشور گویای این مسیله است).

بدین ترتیب در طی دو فصل بررسی پبمایشی فشرده در دو دهستان زانوس رستاق (شرق) و توابع کجور (مرکزی) مساحتی بالغ بر 820 کیلومتر مربع تحت پوشش و بررسی قرار گرفت و گروه برای نخستین بار موفق به شناسایی و معرفی بسیاری از محوطهها، تپهها، بقایای مسکونی و و تهیه نقشه توزیع پراکندگی آثار و تاریخ گذاری هر محوطه بر اساس شواهد و مدارک باستان شناسی گردید (نقشه شماره 1).

● مشخصات جغرافیایی منطقه مورد بررسی:

از نظر مشخصات و موقعیت جغرافیایی رویان که امروزه به نام کجور مشهور است در غرب استان مازندران قرار دارد. کجور در 70 کیلومتری نوشهر، 130 کیلومتری ساری و 200 کیلومتری تهران و محصور در حصارهای کوهستانی که از دو جهت شرقی غربی ورود به آن منطقه امکان پذیر است.

این منطقه از سمت شمال به دریای خزر و شهرستانهای چالوس و نوشهر، از جنوب به کوههای البرز و کرج و از شرق با شهرستان نور و از غرب به کلار دشت و مرزن آباد محدود میگردد23.

این ناحیه منطقهای کوهستانی با اب و هوای سرد و پر برف و از نظر نظام بارش میانگین ریزش 800 میلیمتر در سال است. مهمترین رودخانه دایمی این ناحیه رودخانه کجور است که از ارتفاعات 3400 متری سرچشمه میگیرد. این منطقه دارای مساحتی بالغ بر 1186 کیلومتر مربع متشکل از 3 دهستان (توابع کجور، زانوس رستاق، پنجک رستاق) و 79 آبادی است24.

● تپهها و محوطههای باز (Site Open):

الف) محوطه ناسنگ K.N.9:

محوطه ناسنگ در موقعیت 51 درجه و 37 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 19 دقیقه شمالی واقع شده است. ارتفاع محوطه از سطح دریا 2258 متر است. محوطه ناسنگ که منطقهای است به طول و عرض 150 500 متر که مجموعهای از آثار شامل برج مقبره درویش امیر، بقایای ساختمانی (تصویر 1)، گورستان و بقایای حمام را در خود جای داده است. در قسمتهای مختلف محوطه آثار حفاری غیر مجاز زیادی دیده میشود که این امر با توجه به دور بودن ناسنگ از مراکز انسانی و آبادانی شدت یافته است. شاخصترین اثر مجموعه ناسنگ برج مقبره درویش امیر است (K.D.18) که بر فراز صخرهای واقع در دامنه غربی و مشرف به محوطه قرار دارد (تصویر 2 و 3). پلان برج مقبره از داخل و خارج هشت ضلعی است سقف بنا که گنبدی از نوع رک بوده کاملاً تخریب گردیده است. نکتهی قابل توجه در این بنا استفاده از چوب در درون دیوارها و محل اتصال ساقه و گنبد میباشد. این امر به احتمال زیاد از ویژگیهای انعطاف پذیری بنا برای مقاوم بودن در برابر زلزله و توزیع متعادل سنگینی گنبد به همهی قسمتهای بنا است. دونالد ویلبر میگوید: کاربرد چوب به عنوان مصالح ساختمانی بسیار محدود بود. در بحث گنبدها از استعمال تیرها و تیرکها به عنوان عناصر استحکام بخشی و بر پا دارنده استفاده میکردند. معماران میدانستند شالودههای نیرومند و عمیق بر ضد آسیبهای زمین لرزه وسیله اطمینان بخش است. به دیوارها ابعاد ضخیمتری داده میشد تا در صورت تکان و لرزش بتوانند بار گنبدها را تحمل کنند25. مصالح بکار رفته در برج مقبره آجر، ملاط گچ و ساروج است. پی بنا از لاشه سنگ ساخته شده و ابعاد هر آجر 5/4 22 22 سانتیمتر است.

در فاصله 200 متری جنوب شرقی مقبره درویش امیر بقایای حمامی که در واقع مربوط به شبکهی گرما دهی حمام است. درون گودالی به عمق 80/1 و قطر 40/1 سانتیمتر کشف گردید. در این گودال 4 شبکه گربه رو که با مصالح لاشه سنگ بعنوان از اره و پی با ملاط گل به صورت سنگ چین ساخته شده است (تصویر 4). آثار دود زدگی در شبکههای حمام هنوز دیده میشود. شبکههای حمام دارای 4 ردیف سنگ چین عمودی و 3 ردیف افقی در شبکه شرقی و 5 ردیف عمودی و 4 ردیف افقی در شبکه شمالی است. درون گودال و اطرافهای خاکهای ریخته شده که توسط حفاران غیر مجاز حفر شده بود. قطعات سفالی و بویژه لولههای سفالی (تنبوشههای سفالی) مخصوص انتقال آب بدست آمد که آثار رسوب زدگی آب و جرم بوضوح در آن قابل رؤیت است.

ب) تپه دیارک (K.D.52)

این تپه در موقعیت 51 درجه و 34 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 19 دقیقه عرض شمالی واقع شده است. این تپه در روستای کندلوس که روستای مذکور جزء دهستان زانوس رستاق است قرار گرفته است. تپه در مرکز روستا و در 100 متری جنوب غربی موزه مردم شناسی و باستان شناسی کندلوس واقع شده است26. در سطح تپه قطعات سفالی زیادی بدست آمده که عمدتاً به دوران اسلامی تعلق دارند. در میان آثار سفالین به دست آمده نکته قابل توجه ظرف سفالی خاکستری لوله داری است که توسط یکی از ساکنین روستا به گروه ارایه گردید و بنا به اظهارات نامبرده ظرف متعلق به همین تپه است. این ظرف لوله دار از نوع ظروف تدفین بوده که سطح خارجی آن دارای نقشی شبیه گل پنج پر (نماد خورشید) است

طرف مذکور قابل مقایسه با قورهای مسبک لوله دار مراکز تمدن هزارهی اول ق.م کوهپایههای گیلان، آذربایجان، مازندران رشته کوههای زاگرس بویژه گورستان قیطریه است. متجاوز از 15 ظرف در قیطریه دارای نقشهای خورشیدی بصورت پنج تا دو دایره تو در تو هستند27. به غیر از تپه دیارک در تپه پیدابک لاشک (K.P.60) نیز قطعات سفالی خاکستری سیاه شکسته از نوع ظروف لوله دار به دست آمد

ج) مرکز صنعتی آفله (K.A.30):

مرکز صنعتی آفله تپهای است نسبتاً وسیع به طول و عرض 150 250 و ارتفاع 25 متر از سطح زمینهای اطراف که همچون کوهی از سربارههای ذوب فلز از دور نمایان است. تپه در سمت چپ ورود به روستای خاچک از توابع دهستان کجور قرار دارد ارتفاع تپه از سطح دریا 1590 متر است. تپه در قسمت غربی به علت عملیات جادهسازی به دو قسمت تحتانی و فوقانی تقسیم شده است.

بوتههای ذوب فلز دراندازههای مختلف که در میان آنها ذغال چوپ محبوس شده بدست آمد. این بوتهها از نظر شکل ظاهری به صورت قطعات اسفنجی هستند اصولاً در اثر احیای سنگهای آهن با زغال چوب در حالت جامد ابتدا آهن خام همراه ناخالصیهای سنگ آهن تولید میشد. این آهن خام اسفنج مانند است که به علت قابلیت چکش خوری کافی و ذوب شدن در 1536 درجه سانتیگراد برای ساخت اسلحه و ابزار مصرفی روزمره استفاده میشده است. در برخی نقاط روی سطح تپه لولههای سفالی مربوط به کوره در اندازههای مختلفی بدست آمد که قطر نوک برخی از این لولهها از 5/2 سانتیمتر تا 5/4 سانتیمتر متفاوت است به علت خطرهایی غیر مجاز در این تپه بقایای آثار معماری بدست آمد که احتمالاً مربوط به کارگاهها ذوب فنر میباشد. این یافتهها دال بر وجود تکنیک ذوب فلز در صنعت فلزگری است.

به علت کمبود پژوهش باستان شناسی در غرب مازندران از وجود چنین مراکز صنعتی ذکری به میان نیامده است. تنها یک معدن آهن و بقایای کورهها در منطقه جواهر ده رامسر در غربیترین نقطه مازندران غربی بنام آهن پچان توسط منوچهر ستوده نام برده شده است28. همچنین دمرگان در کتاب تمدنهای اولیه خود از صادرات سنگ آهن ماسوله در گیلان، مازندران و غرب دریا ارومیه نام برده است. اولوریوس سیاح دوره صفویه از معادن سنگ آهن در ایران یاد کرده و مینویسد بهترین نوع سنگ آهن در ایران از ماسولهی گیلان تأمین میشده است29. به هر صورت گروه در بررسی مقدماتی خود ضمن مشورت با متخصصان زمین شناس به این نتیجه رسید که تپه آفله با وجود فراوانی بوتههای ذوب فلز و بقایای کارگاهها میتواند به عنوان یک مرکز مهم صنعتی در غرب مازندران محسوب گردد. بدون تردید با انجام آزمایشات شیمیایی اسپکتروگرافی بر روی بوتههای ذوب فلز میتواند اطلاعات دقیقتری را در خصوص عناصر تشکیل دهنده فلز و معادن تأمین کننده این مرکز صنعتی در اختیار قرار دهد که متأسفانه دست یافتن به این هدف به دلیل هزینه سنگین آزمایشات شیمیایی برای گروه میسر نگردید.

د) قلعه های کجور (K.K.19):

این قلعه در موقعیت 51 درجه و 44 دقیقه طول شرقی و 36 درجه 24 دقیقه عرض شمالی واقع شده است. قلعه مشرف به دشت کجور در غرب روستای کجور و تقریباً روبروی پاسگاه نیروی انتظامی واقع شده است.

● ویژگیهای معماری قلعه:

دیوارهای اطراف قلعه هنوز پابرجاست. طول شمالی جنوبی آن 60 متر و عرض شرقی غربی آن 30 متر است. قلعه از دو بخش شمالی و جنوبی که با یک دیوار حایل از هم مجزا میشوند؛ تشکیل شده است. طول بخش جنوبی 40 متر و طول بخش دیگر 20 متر است دیوار قلعه در سطح پایینی از سنگ بوده و سپس بر روری آن خشت نهادهاند و اطراف آن را نیز کاهگل نمودهاند. قطعات آجر، خشت و سنگ در همه جای قلعه پراکنده است. ابعاد آجرهای قلعه 5/5 27 27 سانتیمتر است. در نزدیکی قلعه تنبوشههای سفالی جهت انتقال آب مصرفی قلعه کشف شد. این گونه شیوه آبرسانی قلعهها با استفاده از تنبوشه گذاری و هدایت آن از تپههای مرتفعتر به سطح قلعه در برخی از قلاع مازندران از جمله قلعه پایان و دیوچال تاکام نیز دیده شده است30.

در ساخت قلعه این اصل رعایت شد که استحکامات و حصارهای افراشتهتر و برجهای دیدهبانی در جهتی باشد که تهاجم به قلعه از آن سوی آسانتر بوده است و جهاتی که منتهی به درهها و شیبهای تند میگردید کمتر نیاز به تقویت و تحکیم بنا داشت. لذا دیوارهای قلعه در جهت شمالی، غربی و جنوبی مستحکمتر و بلندتر گردیده و بخش شرقی به علت وجود شیب تند نیازی به احداث دیوار نبوده است.

مکان یابی در ساحت این قلعه بر حسب ضرورت جلوگیری از تهاجم دشمن و حفاظت از شهر کجور و بهرهگیری از موقعیت سوق الجیشی مناسب قلعه بوده که به جهت اشراف به منطقه میتوان محدودهی وسیعی را کنترل نمود. متأسفانه به علت حفاریهای غیر مجاز بسیار زیاد و آسیبهای جوی بیشتر بخشهای قلعه تخریب گردیده و لذا از سایر ویژگیها و جزییات قلعه نمیتوان اطلاعات جامعتری ارایه نمود.

● قدمت قلعه:

قدیمیترین سندی که قلعه کجور در آن ذکر شده تاریخ رویان اولیاء آملی است. وی میگوید: ملک جلال الدوله اسکندر از ملوک آل پادوسبان (761-734 هـ.ق) روز شنبه بیست و یکم ذی الحجه موافق با بیست و هفتم تیر سنه 746 هـ.ق بنای شهر و قلعه کجور را گذاشت31. همچنین رابینو مینویسد: در تاریخ 12 ذی الحجه سال 740 هجری قمری استندار جلال الدوله شروع به تجدید بنای قلعه نمود و در سال 746 هـ.ق آن را به اتمام رسانید33. همچنین میر سید ظهیر الدین مرعشی در سال 870 هـ.ق در جریان حل اختلاف بین ملک کاوس و ملک اسکندر فرزندان ملک کیومرث بن بیستون (858-809 هـ.ق) از قله کجور نام میبرد33. این قلعه در دوره شاه طهماسب صفوی مورد هجوم واقع شده به آتش کشیده میشود. به همین علت به سوته قلعه (قلعه سوخته) نیز مشهور گشت34.

با استناد آثار مکشوفه سفالین از سطح قلعه، سفالهای قلعه متعلق به سه دوره قبل از اسلام (سفالهای ساده بدون لعاب خاکستری احتمالاً پارتی) اوایل دورهی اسلامی قرون 4 و 5 هـ.ق (تکنیک لعاب پاشیده) و دوره میانه اسلامی (سفالهای لاجوردی و سلادن) است. آجرهای قلعه به ابعاد 5 25 25 و فراوانی سفالهای دوره میانه بیانگر آبادانی و رونق قلعه در دوره تیموری و صفوی است. بدون تردید با انجام کاوش و گمانه زنی علمی میتوان قدمت دقیق قلعه را مشخص کرد و به این سؤال با اطمینان پاسخ داد که علیرغم اسناد و مدارک تاریخی که قدمت قلعه را به قرن هشتم هجری میرساند؛ آیا قلعه قبل از دوره تیموری (با توجه به سفالهای قبل از اسلام و اوایل دوره اسلامی) وجود داشته است یا خیر؟

هـ) شواهد و مدارک سفالین محوطه های رویان:

تقریباً در تمامی محوطههای باستانی منطقه مورد بررسی یافتههای سفالین عمدهترین مواد فرهنگی را تشکیل میدادند. نمونه های سفالی مکشوفه در چهار مرحله به دقت مورد ثبت و ضبط قرار گرفت.

1) شست وشو و پشت نویسی نمونه ها

2) ثبت اطلاعات نمونه ها

3) طراحی نمونههای گزینش شده (در این مرحله از میان گونههای شناخته شده و گاهی چند نمونه به عنوان نماینده یک مجموعه انتخاب و طراحی شدند و بقیه نمونه های به سطح تپه بازگردانده شده تا شیوه بررسی تخریبی نباشد).

4) مستند سازی (تهیه عکس و اسلاید) نمونههای جمع آوری شده پس از تفکیک سفالها از نظر نوع قطعه (لبه، کف، پایه، بدنه، دسته) بر اساس شکل و تزیینات گونه شناسی شدند. از میان گونه شناسی قطعات بدنه و لبهی ظروف بخش عمدهای را شامل میشد. جهت مطالعه دقیقتر نمونههای طبقه بندی و طراحی شده در جدول مشخصات فنی بر اساس شاخصهای تکنیک پخت، شاموت، رنگ، مشخصات تپه و تکه نمونه ثبت گردید. در مجموع پس از طبقه بندی تفکیک و مطالعه نمونههای جمعآوری شده گاهنگاری سفالها در سه دوره هزارهی اول ق.م (محوطههای K.P.60, K.D.52) و دورهی تاریخی (K.A.39 , K.P.4) و دوران اسلامی (K.K.19.K.N.9.K.P.5, K.T.22, ) مشخص گردیدند. در بین 61 محوطه بررسی شده دو محوطه (K.K.19 , K.T.22) از جمله غنیترین و گستردهترین یافتههای سفالی را ارایه مینمایند، به نحوی که در بیش از90% نمونه سفالهای محوطههای دیگر سفالهای این دو محوطه دیده میشوند. این سفالها از نظر نقوش بصورت طرحهای هندسی، خطوط موازی، زیگزاگی، مواج، مارپیچ و از نظر تکینک به صورت لعاب پاشیده، تکنیک نقش کنده زیر لعاب، اسگرافیاتو (Sgrafitto)، سُلادن (Celadon) هستند. همچنین در کنار سفالهای محلی، سفالینههایی از نوع ساری و آمل (دو مرکز سفالگری شرق مازندران) نیز بدست آمد. بررسی نمونه سفالهای گاهنگاری شده نشان میدهد که 90% سفالهای متعلق به دوران اسلامی و 10% متعلق به دورهی هزارهی اول ق.م (عصر آهن I) و دوره تاریخی احتمالاً پارتی است. در برخی از محوطهها بویژه در اطراف قلعهی کجور (K.K.12) مقادیر فراوانی گلولههای گلی خام و جوش کوره بدست آمد که دلیلی بر وجود کارگاههای سفالگری است


پی نوشت ها 1 مقاله حاضر به عنوان طرح پژوهشی دانشگاه مازندران و با استفاده از اعتبارات این دانشگاه در طی دو فصل بررسی باستان شناسی در مرداد 1379 آغاز و در سال 1380 به پایان رسید اعضای هییت بررسی آقایان سید مهدی موسوی کوهپر دانشجوی دوره دکتری دانشگاه برادفورد انگلستان E Honigman and Maricq Recherches surles Res Gestate Divi Saporis Brussels 1953 A Maricq classica Ct orientalia Paris 1965 2 Bivar A D H Catalogue of the western Asiatic Seal in the Britlhish Museum London 1969 3 J D Morgan Recherches Archeologiques de missionscientifique Francaise en Perse Paris 1905 4 A D Bivar and G Fehervari The walls of Tamisha Iran TV 1966 5 Stark Freya The site if the city of kalar in kalardasht IRGSL
III 1934 6 Pope A U A surevey of persian Londan and new york 1938 حسن هاشمی زرج آباد عضو هییت علمی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند






دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -